Trang chính Giáo dục Quá.n quân Olympia kh.ô.ng trở về và nỗi lo chảy m.áu chất xám lỗi thời

Quá.n quân Olympia kh.ô.ng trở về và nỗi lo chảy m.áu chất xám lỗi thời

28 min read
Comments Off on Quá.n quân Olympia kh.ô.ng trở về và nỗi lo chảy m.áu chất xám lỗi thời
0
27

Chúng ta cứ than thở với nhau về ‘chảy m.áu chất xám’, nhưng liệu những nhân tài đất Việt lựa chọn kh.ô.ng trở về làm việc có kh.iến đất nước m.ất mát hay kh.ô.ng?

Gần 20 năm qua, mỗi khi chương trình Đường lên đỉnh Olympia xướng tên ng.ười th.ắng cuộc, ng.ười ta l.ại phàn nàn về chuyện “Việt n.am t.ìm k.iếm nhân tài cho Australia”.

Giải nhất của chương trình danh giá này là suất học bổng toàn phần tại một Tr.ường đại học ở Australia. Trong số những ng.ười th.ắng cuộc, cho đến nay chỉ có 2 ng.ười quay về nước làm việc.

Ngày còn học trung học, giống như nhiều bạn bè cùng trang lứa, tôi cũng từng mơ mộng được tham gia chương trình này. Kh.ô.ng phải vì suất du học, mà là do cảm giá.c làm chủ tri thức và mong m.uốn được th.ừa nh.ận khả năng của bản thân. Một phần n.ữa là vì “oai”, t.âm l.ý bình thường của lứa th.anh n.iên t.uổi 17.

Khi b.ị tr.ượt ở vòng loại Tr.ường, tôi kh.ô.ng t.iếc thương gì nước Australia xa xôi, mà chỉ t.iếc cơ hội th.ể h.iện m.ình trước đ.ám bạn cùng lớp.

Nói chương trình t.ổ ch.ức để t.ìm k.iếm nhân tài cho Australia là hơi quá lời, và bỏ qua b.ản ch.ất giải trí (dù có tính giáo d.ục) của nó.

Tôi nghĩ phần lớn cá.c bạn khi b.ắt đ.ầu dự thi cũng nghĩ như vậy: ch.ặng đường đi tới đỉnh cao cuối cùng là quá dài để tính toá.n đến mục tiêu “đổi đời” nhờ du học. Như một giải đấu thể thao, niềm vui vượt qua được mỗi vòng nhiều khi còn lớn hơn phần thưởng cuối cùng.

Dài dòng vậy để chúng ta nhìn nh.ận một cá.ch nhẹ nhàng rằng Đường lên đỉnh Olympia chỉ thuần túy là một cuộc chơi, có k.ẻ th.ắng ng.ười thua. Lý do để chương trình tồn tại được đến 20 năm là thí sinh, khá.n giả, b.an t.ổ ch.ức, nhà tài trợ đều thấy hài lòng với nó.

Nói chương trình t.ổ ch.ức để t.ìm k.iếm nhân tài cho Australia là hơi quá lời, và bỏ qua b.ản ch.ất giải trí (dù có tính giáo d.ục) của nó.

Dù sao, vấn đề này cũng là tiền đề phù hợp để đẩy cuộc tranh luận đến một vấn đề lớn hơn: chảy m.áu chất xám thời đại toàn cầu hóa.

Có phải là m.ất mát?

Mỗi năm, hàng chục nghìn h.ọc s.inh Việt n.am tỏa ra hơn 50 quốc gia trên thế giới để du học. Đến năm 2016, Bộ Giáo d.ục và Đào tạo ước tính khoảng 130.000 c.ô.ng dân Việt n.am đang học tập tại nước ngoài. Hàng năm, cá.c ô.ng b.ố b.à M.ẹ Việt chi đến hơn 3 tỷ USD cho c.on cái đi học ở xứ ng.ười.

Trong tất cả những nguồn nhân lực được cho là chất lượng cao này, chỉ một số ít là thực sự mong m.uốn trở về. Từ diễn đàn Quốc hội cho đến báo chí, ng.ười Việt than thở với nhau về “chảy m.áu chất xám”.

Nhưng liệu những nhân tài đất Việt lựa chọn kh.ô.ng trở về làm việc có kh.iến đất nước m.ất mát hay kh.ô.ng?

Ngay cả khi nhiều nhân tài lựa chọn ở l.ại quê nhà, cá.c quốc gia nghèo cũng kh.ó hưởng nhiều lợi ích từ nh.óm ng.ười này.

Với một thế giới rất mở và kết nối như hiện tại, chúng ta cần thẳng th.ắn nhìn nh.ận rằng kh.ô.ng phải lúc nào ng.ười tài trở về cũng là điều t.ốt.

Mặc dù chảy m.áu chất xám được coi là vấn đề đ.á.ng lo ng.ại, ngh.iên c.ứu đã chỉ ra: “Dòng chảy” cá.c c.ô.ng dân có trình độ và năng lực từ nước nghèo ra nước ngoài vẫn đe.m l.ại tá.c đ.ộng tích cực đến tổng thể nguồn vốn nhân lực của chính quốc gia đang phát triển đó.

Trong di cư lao đ.ộng, hiện tượng này được gọi là “brain gain” (tạm dịch: thu hoạch tri thức) thay vì “brain drain” (chảy m.áu chất xám).

Tr.ường hợp Cape Verde, quốc đảo nhỏ b.é ở phía tây châu Phi, là một ví d.ụ điển hình.

Đất nước này từng đ.á.nh m.ất 2/3 số lao đ.ộng lành nghề cho việc di cư, song giá trị nguồn nhân lực và trình độ học vấn tại Cape Verde vẫn gia tăng với t.ốc độ đ.á.ng kể. Theo ước tính, tỷ lệ sinh viên t.ốt ngh.iệp đại học của Cape Verde sẽ thấp hơn 40% nếu ng.ười tr.ẻ nước này kh.ô.ng ra nước ngoài học tập.

Fiji, một quốc đảo khá.c tại Thái Bình Dương, cũng ch.ứng k.iến giá trị nguồn nhân lực tăng lên theo cá.ch tương tự. Một ngh.iên c.ứu cho kết quả: Số lượng ng.ười ra nước ngoài sinh sống tăng lên tỷ lệ thuận với số lượng ng.ười Fiji đạt được trình độ đại học.

Do đó, ngay cả khi cá.c quốc gia đ.á.nh m.ất một phần nhân tài vào xu hướng “chảy m.áu chất xám”, kết quả đe.m l.ại vẫn ở chiều hướng tích cực khi trình độ học vấn của cả đất nước đi lên.

Ngay cả khi nhiều nhân tài lựa chọn ở l.ại quê nhà, cá.c quốc gia nghèo cũng kh.ó hưởng nhiều lợi ích từ nh.óm ng.ười này. Lý do đ.ơn giản: c.ô.ng nghệ lạc hậu và cá.c thể chế thu hút nhân lực còn nghèo nàn, kém hấp dẫn.

Theo thống kê của t.ổ ch.ức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO), cơ hội nh.ận được bằng phát minh của cá.c nhà sá.ng chế đến từ những nước kém phát triển trở nên rộng mở hơn khi họ học tập và làm việc trong môi Tr.ường quốc tế.

Giai đoạn 2007-2012, 86% số lượng bằng sá.ng chế đ.ộc quyền đứng tên ng.ười Việt được đăng ký khi họ đang làm việc tại nước ngoài. Một phân tích của Đại học Harvard chỉ ra: Đặt Tr.ường hợp nh.óm ng.ười này qu.yết đ.ịnh “ch.ôn chân” ở quê nhà, cá.c cống hiến của họ cũng kh.ó lòng phát huy hết hiệu quả, trong môi Tr.ường làm việc ít nhiều làm thui chột “chất xám”.

Thị Tr.ường chuyển nhượng cầu thủ

Chúng ta mong m.uốn thấy Đoàn Văn Hậu khoá.c áo một đội bóng ở Hà Lan, vậy tại sao kh.ô.ng tự hào nếu có ng.ười Việt thành c.ô.ng ở xứ ng.ười trong cá.c lĩnh vực khá.c?

Những ngôi sao sá.ng từ kh.oa học đến nghệ thuật của Việt n.am trong thời kỳ Đổi mới phần lớn thành danh ở nước ngoài: gi.áo s.ư toá.n học Ngô Bảo Châu, Nghệ sĩ piano Đặng Thái Sơn, hay gi.áo s.ư vật lý Đàm Thanh Sơn.

Thêm vào đó, những nhà kh.oa học, nghệ sĩ gốc Việt có tên t.uổi định cư ở nước ngoài có thể coi như những ngọn hải đăng, dẫn dắt cá.c thế hệ ng.ười tr.ẻ bước ra thế giới. Nhiều quốc gia thậm chí còn khuyến khích chính sá.ch này, để tạo ra một m.ạng lưới học giả – chuyên gia rải rá.c ở khắp nơi trên toàn cầu.

Việc thu hút ng.ười tài kh.ô.ng khá.c gì thị Tr.ường chuyển nhượng cầu thủ bóng đ.á. Một đội bóng đào tạo t.ốt sẽ m.ất đi cá.c tài năng tr.ẻ, nếu môi Tr.ường kh.ô.ng phù hợp để anh ta phát triển, hay chính sá.ch đãi ngộ kh.ô.ng đủ t.ốt.

Trên thực tế, Việt n.am đã có nhiều chính sá.ch thu hút chất xám phát triển đất nước. Ở một số địa phương thậm chí còn có những ưu đãi “vượt khung” cho ng.ười tài, như Đà Nẵng hay TP.HCM. Nhưng cũng chính ở những địa phương này, nhiều “ng.ười tài” sẵn sàng bỏ tiền trả chi phí đào tạo chứ nhất định kh.ô.ng ch.ịu hồi hương.

Ở nhiều nơi, câu chuyện phổ biến là thu hút nhân tài r.ồi để đó, kh.ô.ng tạo điều kiện để họ được làm những c.ô.ng việc đúng với khả năng và có điều kiện phát triển. Nếu kh.ô.ng thể sử d.ụng được những nhân tài này, tại sao kh.ô.ng để họ có những cơ hội phát triển bản thân t.ốt hơn ở những nơi khá.c?

Nếu m.uốn thì ở đâu ng.ười ta cũng có thể đóng góp cho quê hương; còn nếu kh.ô.ng, thì dù sống ngay giữa thủ đô Hà Nội cũng kh.ô.ng có ý nghĩa.

Nếu thực sự m.uốn trở thành nơi thu hút ng.ười tài – bất kể là ng.ười Việt hay nước ngoài – thì chính thị Tr.ường trong nước phải trở thành điểm đến lý tưởng cho họ.

Nhà nước có thể làm mẫu bằng cá.ch thay đổi quá trình tuyển d.ụng và sử d.ụng lao đ.ộng, như cá.ch chính phủ T.Q và Singapore th.ực h.iện.

Chính sá.ch đãi ngộ cho phép T.Q trả lương nhân tài được đào tạo ở nước ngoài gấp mấy lần ng.ười học trong nước cho cùng một vị trí, bên cạnh h.ỗ tr.ợ tài chính cho g.ia đ.ình và tham vọng khởi ngh.iệp. Trong khi đó, Singapore thậm chí còn tuyển d.ụng ng.ười nước ngoài làm những c.ô.ng việc chuyên môn cho bộ máy nhà nước.

Đi hay ở là vấn đề vật lý, còn đóng góp hay kh.ô.ng là chuyện của t.âm l.ý. b.àn chân có thể níu giữ, còn tấm lòng thì kh.ô.ng. Nếu m.uốn thì ở đâu ng.ười ta cũng có thể đóng góp cho quê hương; còn nếu kh.ô.ng, thì dù sống ngay giữa thủ đô Hà Nội cũng kh.ô.ng có ý nghĩa.

r.a đ.i hay ở l.ại, nếu là lựa chọn của c.á nh.ân, là điều cần được tôn trọng.

Illustration: Hà My – Credit: Trà My

Load More In Giáo dục
Comments are closed.

Có thể bạn quan tâm

M.ẹ gi.áo v.iên, c.on kh.ô.ng đủ tiền đi học đại học

Với mức lương chỉ hơn 1 triệu đồng từ nghề gi.áo v.iên, c.ô Hằng kh.ô.ng đủ kinh tế cho c.…